De Uitzendkracht: CEO van jezelf?

“Laat de kleur van haar huid niet de kleur van haar leven bepalen.”

Kurkuma, olijfolie, kokosolie en vooral niet te veel in de zon. In De Uitzendkracht gebruikt cabaretier Anuska Sewnath: haar eigen ervaringen om een onderwerp aan te snijden dat binnen families en gemeenschappen niet altijd gemakkelijk wordt benoemd: colorisme.

De opmerkingen en adviezen over haar donkere huid worden op het podium materiaal voor humor. Maar onder die humor ligt een serieuze boodschap. Wat krijgt een kind eigenlijk mee wanneer het regelmatig hoort dat een lichtere huid mooier of wenselijker zou zijn? En wat doet dat uiteindelijk met het beeld dat een kind van zichzelf ontwikkelt?

Sewnath maakt duidelijk dat haar donkere huid niets is wat gecorrigeerd hoeft te worden. Daarmee gaat haar verhaal niet alleen over uiterlijk of schoonheidsidealen. Het gaat over eigenwaarde en over de invloed die woorden, verwachtingen en overtuigingen van anderen al op jonge leeftijd kunnen hebben.

Die vraag, hoeveel ruimte geef je anderen om te bepalen wie jij moet zijn?, keert gedurende De Uitzendkracht steeds in een andere vorm terug.

Zo komen ook prestatiedruk en verwachtingen binnen de Hindostaanse gemeenschap voorbij. Studeren is belangrijk en bepaalde beroepen gelden al snel als het bewijs dat een kind het goed heeft gedaan. Dokter, advocaat, econoom: herkenbare voorbeelden van een toekomst waarmee ouders graag voor de dag komen.

Maar wat als het talent van een kind ergens anders ligt?

In de voorstelling krijgt Sewnath daarop een antwoord van haar dochter. Een vis zwemt in het water en klimt niet in een boom. Iedereen heeft zijn eigen talent. En niet iedereen die economie, rechten of medicijnen heeft gestudeerd, heeft daarmee automatisch iets van het leven geleerd.

Daarmee ontstaat een interessant gesprek tussen generaties. Niet over het afwijzen van afkomst of tradities, maar over de ruimte om verwachtingen opnieuw te bekijken. Wanneer wordt stimuleren eigenlijk sturen? Wanneer wordt ambitie prestatiedruk? En hoeveel vrijheid krijgt een kind om een eigen definitie van succes te ontwikkelen?

Sewnath kijkt daarbij niet van buitenaf naar de Hindostaanse gemeenschap. Ze staat er middenin. Ze kent de gebruiken, verwachtingen en overtuigingen en maakt juist die herkenbaarheid onderdeel van haar cabaret.

Een tas op de grond kan betekenen dat het geld verdwijnt. Peper rechtstreeks in iemands hand geven zou ruzie brengen. Na zes uur het huis vegen is eveneens geen goed idee. En wanneer ADHD ter sprake komt, kan een serieus gesprek binnen haar familie zomaar een geheel eigen afslag nemen: “Alle Dagen Heel Dik”.

Het zijn grappige scènes, maar ze laten tegelijkertijd zien hoe culturele gewoonten en overtuigingen van generatie op generatie worden doorgegeven. Sommige koesteren we, andere relativeren we en weer andere verdienen het om kritisch bekeken te worden. Humor maakt het mogelijk om dat te doen zonder afstand te nemen van de gemeenschap waaruit die verhalen voortkomen.

Dat verandert wanneer De Uitzendkracht de arbeidsmarkt op gaat.

De titel blijkt nauw verbonden met Sewnaths eigen ervaring als uitzendkracht. Hard werken, jezelf bewijzen en verwachten dat daar uiteindelijk meer zekerheid tegenover komt te staan. In plaats daarvan volgt opnieuw een uitzendconstructie. De uitleg die zij daarbij krijgt, is confronterend: vrouw, ouder dan 35, een migratieachtergrond én uitzendkracht. Haar positie op de arbeidsmarkt zou daardoor niet sterk zijn.

Dan gaat het niet meer alleen over een tijdelijk contract.

Leeftijd, geslacht, afkomst en contractvorm worden kenmerken waarop iemand wordt beoordeeld, terwijl die niets zeggen over haar inzet, ervaring of talent. Daarmee raakt haar persoonlijke ervaring aan grotere thema’s als discriminatie, stereotypering en kansenongelijkheid op de arbeidsmarkt.

Na die ervaring spreekt Sewnath in haar voorstelling over “een stilte” in Nederland die je alleen hoort wanneer je goed luistert.

Die gedachte past bij veel meer van wat gedurende de avond voorbijkomt. Niet ieder vooroordeel wordt openlijk uitgesproken. Niet iedere verwachting wordt als verplichting opgelegd. Colorisme kan verscholen zitten in een opmerking over de zon. Prestatiedruk kan verpakt worden als een goedbedoelde wens voor de toekomst van een kind. Stereotypering kan zich verbergen achter een aanname over wie iemand is. En ongelijke kansen kunnen voelbaar worden op het moment dat persoonlijke kenmerken zwaarder lijken te wegen dan wat iemand daadwerkelijk kan.

Cabaret maakt die mechanismen niet minder serieus. Het geeft er een andere ingang aan.

Juist daarom is ook van betekenis wie er op het podium staat.

Met Sewnath staat er een vrouwelijke cabaretier met Hindostaanse roots die haar eigen verhaal vertelt en haar eigen gemeenschap als bron voor haar werk gebruikt. Niet als vertegenwoordiger die namens iedereen moet spreken, maar als maker die vrij is om haar eigen ervaringen te gebruiken.

Dat onderscheid is belangrijk.

Zichtbaarheid betekent niet alleen dat verschillende achtergronden ergens vertegenwoordigd zijn. Het gaat ook over wie zelf de microfoon in handen heeft. Wie de grap maakt. Wie bepaalt waar de grens ligt. Wie culturele gewoonten kan koesteren en tegelijkertijd ter discussie kan stellen.

Daarmee krijgen onderwerpen als colorisme, prestatiedruk, culturele verwachtingen, discriminatie en stereotypering een plek op het cabaretpodium zonder dat De Uitzendkracht verandert in een maatschappelijk college. De humor blijft overeind, juist omdat Sewnath zichzelf, haar familie en haar eigen achtergrond evenmin buiten schot houdt.

En de vragen die vanuit haar persoonlijke en Hindostaanse leefwereld ontstaan, zijn uiteindelijk veel breder.

Wie bepaalt wat mooi is?

Wie bepaalt wanneer een kind succesvol is?

Wie bepaalt hoeveel iemand op de arbeidsmarkt waard is?

En hoeveel van die oordelen van anderen nemen mensen uiteindelijk zelf over?

Aan het einde brengt Sewnath die verschillende lijnen terug naar één uitgangspunt: beschouw jezelf als de CEO van je eigen leven. Jij bepaalt wie je aanneemt, wie je promoveert, wie je ontslaat en wie een plaats in jouw leven krijgt. Geef een ander niet de macht om jou te breken of te sturen.

Dan krijgt ook de titel De Uitzendkracht zijn laatste betekenis.

We zijn uiteindelijk allemaal hier met een tijdelijk contract.

De uitzendkracht is daarmee niet alleen de werknemer zonder vaste aanstelling. Het wordt een beeld voor het leven zelf en voor de beperkte tijd die ieder mens heeft om daarin zijn of haar eigen keuzes te maken.

Van het meisje van wie de huid volgens anderen lichter zou moeten zijn tot het kind voor wie de toekomst al is uitgestippeld. Van de vrouw die op de arbeidsmarkt wordt teruggebracht tot leeftijd, geslacht en afkomst tot de volwassene die moet besluiten welke verwachtingen zij nog met zich mee wil dragen.

Colorisme, prestatiedruk, stereotypering en ongelijke kansen lijken verschillende onderwerpen. In De Uitzendkracht komen ze uiteindelijk bij dezelfde vraag uit:

Wie krijgt de macht om de kleur van jouw leven te bepalen?

Het antwoord laat Sewnath niet aan een ander over.